Geri çağırma, nihai kullanıcının elindeki ürünün üreticiye ya da ürünü piyasaya süren işletmeciye geri getirilmesini amaçlayan önlemdir. Türkiye'de 7223 sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu, AB'de 13 Aralık 2024'ten beri uygulanan Genel Ürün Güvenliği Tüzüğü (GPSR, 2023/988) sürecin asgari adımlarını belirler: riskin fark edilmesi, yetkili kuruluşun bilgilendirilmesi, duyuru, tüketiciye çözüm sunulması ve iadenin tamamlanması. Her iki metin de duyurunun ürünü tanımlayan bilgileri içermesini ister; parti ya da seri numarası bilinmeyen bir ürünün duyurusu da kaçınılmaz olarak geniş tutulur.
Geri çağırma ile piyasadan çekme arasındaki fark nedir?
7223 sayılı Kanun iki kavramı ayrı tanımlar. Piyasadan çekme, tedarik zincirindeki ürünün piyasada bulundurulmasını önlemeyi amaçlayan her türlü tedbirdir; ürün henüz depoda, distribütörde ya da raftadır. Geri çağırma ise nihai kullanıcının elinde bulunan ürünün iktisadi işletmeciye geri getirilmesini amaçlayan önlemdir. GPSR'deki "withdrawal" ve "recall" tanımları da aynı ayrımı yapar. Çoğu vakada ikisi birlikte yürür: rafta olan çekilir, satılmış olan geri çağrılır.
Türkiye'de geri çağırma hangi adımlarla yürür?
7223 sayılı Kanun'a göre imalatçı, piyasaya arz ettiği bir ürünün uygun olmadığını öğrendiğinde ya da bilmesi gerektiğinde ürünü uygun hâle getirmek, gerekirse piyasaya arzını durdurmak, piyasadan çekmek veya geri çağırmak için gerekli düzeltici önlemleri ivedilikle alır. Ürün risk taşıyorsa, risk ve alınan önlemler hakkında yetkili kuruluşu ayrıntılı ve ivedi biçimde bilgilendirir.
Kanunun 18. maddesi alınan önlemlerin etkili biçimde duyurulmasını ister. Duyuru en az şunları içerir:
- ürünü tanıtacak marka, model veya cins ismi ya da diğer ayırt edici özellikler,
- mümkünse ürünün fotoğrafı ya da resimli tasviri,
- alınan önlem ve önlemi gerektiren sorunun açık tarifi,
- sorumlu işletmecinin isim, adres ve iletişim bilgileri,
- riskten sakınmak ya da sorunu gidermek için önerilen yöntemler.
Geri çağırmada (19. madde) duyuruya ürünün teslim alınacağı veya onarılacağı adresler ile tüketiciye sunulan seçenekler eklenir. İşletmeci, ürünü teslim eden kullanıcıya sorunun giderilmesi, ürünün teslim tarihindeki perakende satış değerinin ödenmesi ya da güvenli ve eş değer bir ürünle değiştirilmesi seçeneklerinden en az birini sunar. Masraflar geri çağıran işletmeciye aittir. Dağıtıcılar da kendilerine bildirilen bilgiyi zincirdeki bir sonraki dağıtıcıya iletmek ve duyuruyu müşterilerin kolayca görebileceği yerlere koymakla yükümlüdür.
AB pazarına satış yapanlar için GPSR ne istiyor?
GPSR, tüketiciye nasıl ulaşılacağını ve duyurunun nasıl yazılacağını daha ayrıntılı düzenler.
Doğrudan bildirim (madde 35). Tanımlanabilen tüm etkilenen tüketicilere doğrudan ve gecikmeksizin ulaşılır. Müşteri verisi toplayan işletmeciler bu veriyi geri çağırma için kullanır. Herkese ulaşılamıyorsa duyuru web sitesi, sosyal medya, bültenler ve satış noktaları gibi kanallarla en geniş erişimi sağlayacak biçimde yayılır.
Duyuru metni (madde 36). Yazılı duyuru "Product safety recall" başlığını taşır. Ürünün resmi, adı ve markası, parti veya seri numarası gibi tanımlama numaraları ve gerekiyorsa bu numaranın ürün üzerinde nerede bulunduğu gösterilir. Tehlike, riski küçümseyen "gönüllü" ya da "önlem amaçlı" gibi ifadeler kullanılmadan anlatılır ve tüketiciden ürünü kullanmayı hemen bırakması istenir.
Çözüm (madde 37). İşletmeci onarım, güvenli bir ürünle değiştirme ya da en az ödenen fiyat kadar iade seçeneklerinden en az ikisini sunar. İade kargo masrafı tüketiciye yüklenmez.
Tüzük ayrıca üreticilerin ürünlerine tüketicinin kolayca görüp okuyabileceği bir tip, parti ya da seri numarası koymasını şart koşar. Tehlikeli ürünler ve kazalar, Komisyon'un Safety Business Gateway portalı üzerinden piyasa gözetim otoritelerine bildirilir.
Türk mevzuatıyla karşılaştırıldığında iki fark pratikte öne çıkar. Tüketiciye en az bir değil en az iki çözüm seçeneği sunulur ve numaranın ürün üzerindeki yerinin duyuruda gösterilmesi istenir. İkinci fark, etiket tasarımının geri çağırma düşünülerek yapılmasını gerektirir: tüketici numarayı bulamıyorsa elindeki ürünün kapsamda olup olmadığını anlayamaz.
Süreç pratikte nerede yavaşlar?
Mevzuatın istediği adımlar açıktır; yavaşlama çoğu zaman verinin eksik olduğu yerde başlar. Hangi partilerin etkilendiği belirlenemezse kapsam geniş tutulur, sevkiyat kaydı yoksa dağıtıcılara hangi partiyi ayırmaları gerektiği söylenemez, iade sayılmıyorsa sürecin ne zaman tamamlandığı denetimde savunulamaz. Kapsamı daraltmanın, kodları sahada geçersiz göstermenin ve yanlış alarmda geri almanın operasyonel tarafını geri çağırma süresini nasıl kısaltırsınız yazısında ele aldık.
Tagvex kaydı geri çağırmada nasıl kullanılır?
Tagvex'te her parti ya da birim benzersiz bir numara taşır; hat çıkışı, depo, distribütör ve bayi teslimleri kayda geçer. Geri çağırma kararı verildiğinde etkilenen parti ve birimler bu kayıttan belirlenir ve hangi noktada bulundukları görülür. Tüketici ürünü mobil uygulamayla okuttuğunda ürünün kapsamda olup olmadığını görebilir. Kayıt, yetkili kuruluşa yapılacak bildirimin ve 7223 sayılı Kanun ile GPSR'nin işletmeciye yüklediği duyuru yükümlülüklerinin yerine geçmez; bu adımlar için gereken parti ve konum bilgisini sağlar.
